Iako je Vranje od fašista oslobođeno 7. septembra 1944. godine, ulaskom jedinica Narodnooslobodilačke vojske u grad koji je bugarska vojska već napustila, svoj simbol revolucije i rata za oslobođenje koji su se masovno podizali širom tadašnje zemlje, dobilo je tek četiri decenije kasnije. Od 1985. do danas, impozantan Spomenik revolucije ispred Pedagoškog fakulteta mladima je, baš poput mozaika Karta Vranja, jedno od omiljenih mesta okupljanja, a njegov autor, Ante Gržetić, glavni je krivac za još jednu vezu Vranja sa Cetinjem.
Svake godine se Dan pobede nad fašizmom (9. maj) i Dan oslobođenja Vranja u Drugom svetskom ratu (7. septembar), obeležavaju skromno, polaganjem venaca na postamen Spomenika revoluciji, u pratnji gradskih zvaničnika, predstavnika potomaka boraca, medija… Nekada, u posleratnoj socijalističkoj prošlosti grada, on je kao impozantan simbol NOR-a i Revolucije iz koje je proistekao temelj tadašnje države, gradu i jugoslovenskom kulturnom prostoru predstavljao mnogo više od spomenika.
Otkriven je 1985. godine, na 41. godišnjicu oslobođenja Vranja u Drugom svetskom ratu, a kao deo proslave Dana oslobođenja su širom opštine Vranje tada otvarane fabrike, mostovi, bilo je izložbi, predstava i priredbi, dok je tadašnja Opštinska uprava samo otkrivanje spomenika označila glavnim događajem proslave koja je trajala nekoliko dana.
Otvaranju je, prema pisanu tadašnjih „Vranjskih novina„, prisustvovalo više hiljada Vranjanaca i park ispred današnjeg Pedagoškog fakulteta i gimnazije Bora Stanković je bio popunjen. Pored lokalnih funkcionera Stojana Milenkovića, Miodraga Bogdanovića, dr Josifa Trajkovića, Dragoljuba Mitića, Nikole Stanića i Đorđa Mitića, tu su bili i predstavnici organa Socijalističke Republike Srbije, delegacije gradova-pobratima, susednih opština, Jugoslovenske narodne armije, kao i Eparhije vranjske.
U podne ga je otkrio general Nikola Ljubičić, prethodno proglašen narodnim herojem, tadašnji član Predsedništva SFR Jugoslavije iz SR Srbije i bivši savezni ministar odbrane.
„Ljudi iz vranjskog kraja su se hrabro borili, imali su herojske podvige i podneli su ogromne žrtve i stradanja da bi se ciljevi revolucije ostvarili. Osma srpska udarna brigada, sastavljena od boraca iz Vranja i okoline, i jedna od onih koji su učestvovali u proboju Sremskog fronta, imala je čast da prodefiluje kroz oslobođeni Beograd“ – rekao je tada Ljubičić.
Prema dostupnim podacima, u NOR-u je iz Vranja i okoline učestvovalo oko 12.000, a poginulo 954 boraca.
Škaljarac još jednom povezao Cetinje i Vranje
Spomenik revolucije je autorsko delo jugoslovenog vajara Anta Gržetića, koji je poreklom iz Škaljara kod Kotora. Diplomirao je na Fakultetu primenjenih umetnosti u Beogradu 1949. godine, i bio je saradnik čuvenog Tome Rosandića (autor poznate skultpure Igrali se konji vrani ispred Narodne skupštine).
Gržetić je širom bivše Jugoslavije bio poznat kao jedan od vajara koji su radili na spomenicima NOR-a, pa je tako i autor spomenika Bola i prkosa i Otpora i slobode u spomen-parku Kragujevački oktobar u Šumaricama kod Kragujevca.
Interesantno je i to da je Gržetić autor najpoznatijeg spomenika Ivanu Crnojeviću, vladaru srednjevekovne Zete, i osnivaču grada Cetinja – grada pobratima Vranja. Ovaj impozantan spomenik se nalazi u samom centru Cetinja.
Gržetićev spomenik utemeljivaču grada, zetskom vladaru Ivanu Crnojeviću podignut je na proslavi 500. godina od osnivanja Cetinja, 1983. godine, na platou između Dvora Kralja Nikole i zgrade Državnog arhiva Crne Gore. Predstavlja mušku figuru koja ima snažne ruke i drži mač preko ramena kao simbol pravde i štit kao simbol odbrane.
Crnojević je osnovao Cetinje krajem 15. veka, a bežeći od Osmanlija je svoj presto sa Žabljaka Crnojevića preselio najpre na Obod Rijeke Crnojevića, te naposletku na Cetinjsko polje, gde je sebi podigao dvor i manastir, a grad je dobio ime po reci Cetini koja je tuda tekla (do 17. veka).
Cetinje i Vranje – „lažna“ sablja Nemanjića i pravi pobratimi
Tako je umetnost, nakon privrede, ponovo povezala Vranje i Cetinje, koji su gradovi pobratimi više od 5 decenija.
Spomenik revoluciji u Vranju, Gržetić je izvajao dve godine kasnije i najverovatnije je njegov poslednji izrađen. Rađen u kubističkoj formi, klasičan je predstavnik Gržetićevog rada. Predstavlja devojku, mladića i dečaka na konjima, koji simbolizuju masovan odlazak Vranjanaca u partizane i učešće u NOR-u.
Pročitajte više:
