Zapostavljen spomenik – Dobar postament za vandalizam

VRANJE – Svake godine se Dan pobede nad fašizmom i Dan oslobođenja Vranja u Drugom svetskom ratu obeležavaju skromno polaganjem cveća na Spomenik revolucije kod Pedagoškog fakulteta, u pratnji zvaničnika i medija. Nekada, u posleratnoj socijalističkoj prošlosti grada, Spomenik revolucije je bio mnogo važniji Vranju, jer je bitan simbol Narodnooslobodilačkog rata (NOR) i Revolucije iz koje je proistekao temelj tadašnje države. Osim toga, ovaj spomenik je od velike umetničke vrednosti za kulturu ne samo Vranja već i čitavog jugoslovenskog kulturnog prostora.

Spomenik je otkriven 9. septembra 1985. godine na 41. godišnjicu oslobođenja Vranja u Drugom svetskom ratu. Kao deo proslave Dana oslobođenja tog dana su širom tadašnje opštine Vranje otvarane fabrike, mostovi, bilo je izložbi, predstava i priredbi, dok je tadašnja opštinska uprava samo otkrivanje spomenika označila kao glavni događaj proslave.

Prisustvovalo je više hiljada Vranjanaca i park ispred današnjeg Pedagoškog fakulteta i gimnazije Bora Stanković je bio popunjen. Pored lokalnih funkcionera Stojana Milenkovića, Miodraga Bogdanovića, dr Josifa Trajkovića, Dragoljuba Mitića, Nikole Stanića i Đorđa Mitića, tu su bili i predstavnici organa Socijalističke Republike Srbije, delegacije gradova-pobratima, susednih opština, Jugoslovenske narodne armije, kao i Eparhije vranjske. Događaj je prethodno najavljivan kao miting Opštinske konferecnije Socijalističkog saveza radnog naroda (SSRN), a otvorio ga je predsednik Opštinskog odbora Saveza udruženja boraca NOR-a (SUBNOR) Radoslav Mojsilović.

Narodni heroj, general Nikola Ljubičić je u podne otkrio Spomenik revolucije. Ljubičić, tadašnji član Predsedništva SFR Jugoslavije iz SR Srbije i bivši savezni ministar odbrane, pozdravio je Vranjance i čestitao im Dan oslobođenja:

„Ovaj Spomenik nije samo spomenik herojstvu, patriotizmu i spremnosti na samožrtvovanje. On je i mnogo više od toga. On govori da i danas, u ovim uslovima, nastavljamo da se borimo za iste ciljeve i ideale za koje smo krenuli u rat, za koje smo podnijeli natčovječanske napore i ogromne žrtve“ – rekao je tada Ljubičić.

Dodao je da su se ljudi iz vranjskog kraja „hrabro borili, podneli ogromne žrtve i stradanja da bi se ciljevi revolucije ostvarili“ navodeći 22. i 46. diviziju i njihove „herojske podvige“ i dodao da je 8. srpska udarna brigada, sastavljeja od boraca iz Vranja i okoline i jedna od učesnika u proboju Sremskog fronta, „imala čast da prodefiluje kroz oslobođeni Beograd„.

Prema dostupnim podacima, u NOR-u je iz Vranja i okoline učestvovalo oko 12.000, a poginulo 954 boraca.

Još jedna veza sa Cetinjem

Spomenik je autorsko delo crnogorskog i jugoslovenog vajara Anta Gržetića. Gržetić, koji je rodom iz Škaljara kod Kotora, diplomirao je na Fakultetu primenjenih umetnosti u Beogradu 1949. godine i bio je saradnik u radionici čuvenog srpskog vajara Tome Rosandića. Gržetić je širom bivše Jugoslavije bio poznat kao jedan od vajara koji su radili na spomenicima NOR-a, pa je tako i autor spomenika Bola i prkosa i Otpora i slobode u spomen-parku Kragujevački oktobar u Šumaricama kod Kragujevca.

Interesantno je i to da je Gržetić autor najpoznatijeg spomenika Ivanu Crnojeviću, vladaru srednjevekovne Zete, i osnivaču grada Cetinja – grada pobratima Vranja. Ovaj impozantan spomenik se nalazi u samom centru Cetinja.

Spomenik revoluciji u Vranju, izrađen u kubističkom stilu, klasičan je predstavnik Gržetićevog rada. Predstavlja devojku, mladića i dečaka na konjima. Ovi borci u bronzi simbolizuju masovan odlazak Vranjanaca u partizane i učešće u NOR-u.

Oštećenje postamenta

Spomenik revoluciji je došao u žižu javnosti prošle nedelje. Mediji su 29. maja preneli informaciju da je postament spomenika oskrnavljen od strane nepoznatih počinioca i osudili vandalizam, a Gradska uprava je saopštenjem za javnost oštro osudila ovaj incident i tražila hitnu reakciju nadležnih organa kako se „ovakvi i slični incidenti ne bi ponavljali“ jer „očuvanje tekovina narodnooslobodilačke borbe nije samo naša obaveza već i poštovanje naših istorijskih vrednosti„:

„Spomenik koji simbolizuje otpor i slobodu, borbu protiv okupatora i onih koji su želeli da porobe naš narod, ponovo se našao na meti vandala. Ovim činom šalje se ružna slika o Vranju, ali se i baca senka na žrtve naših predaka koji su ginuli za slobodu. – stoji u saopštenju.

Povodom oštećenja spomenika, javnosti se obratio i vranjski SUBNOR koji je takođe oštro osudio počinioce i optužio „mlade ljude pune rušilačke energije kojima ništa nije sveto“ i pozvao ih da ne ruše spomenik, jer će to „koštati sve Vranjance„.

SUBNOR je reagovao i 2013. godine kada je protiv NN lica podneo krivičnu prijavu za krađu mesinganog natpisa „1941-1945“. Tada je Miodrag Velinović, sekretar SUBNOR-a u Vranju, obavestio Gradsku upravu i zamolio da se šteta što pre sanira. „Skinuti su simboli težine od tri kilograma koji su izliveni u bronzi. Ugradnja novih koštaće 55.000 dinara„, izjavio je tada Velinović.

Ono što je široj javnosti ostalo nepoznato jeste da li su stručne službe pregledale spomenik, na koji način je sanacija bila urađena, da li je sanaciju uradile stručne službe ili na kraju koliko je sve to koštalo.

Vandalizam ili zapostavljenost?

Za razliku od 2013. godine kada je protiv određenog lica postignuta krivična prijava, u slučaju od prošle nedelje to se nije desilo ni do trenutka objavljivanja ovog članka.

Nesporna je činjenica da je prelepi plato oko Spomenika revoluciji poznato stecište mladih, ali je i činjenica da spomenik nije u baš u najboljem stanju što je jasno svakome ko je ikada prošao pored. Ploče na postamentu su odavno klimave, a drugi delovi postamenta su bili oštećeni i pre nego što se poslednji čin vandalizma desio.

Jedan od ključnih pravnih akata koji uređuje oblast zaštite spomenika jeste Zakon o kulturnim dobrima koji uređuje „sistem zaštite i korišćenja kulturnih dobara i utvrđuje uslove za obavljanje delatnosti zaštite kulturnih dobara„. Kulturno dobro u smislu ovog zakona predstavlja „stvari i tvorevine materijalne i duhovne kulture od opšteg interesa koje uživaju posebnu zaštitu utvrđenu ovim zakonom„.

Institucija koja proglašava neki objekat za kulturno dobro jeste Republički zavod za zaštitu spomenika kulture koji ima sedište u Beogradu. Ovaj zavod u postupku utvrđivanja nepokretnih kulturnih dobara dužan je da između ostalog donese i mere zaštite vezane za čuvanje, održavanje i korišćenje tog kulturnog dobra i njegove okoline. Onog trenutka kada se to desi vlasnik kulturog dobra ima zakonsku obavezu da vodi računa o njemu uz kosultacije sa Zavodom koji je nadležan za određenu teritoriju, što je u slučaju Vranja Zavod za zaštitu spomenika kulture Niš.

Zakon o kulturnim dobrima, Član 31.

Sopstvenik je dužan da: 1) čuva i održava kulturno dobro i sprovodi utvrđene mere zaštite, 2) neodložno obaveštava ustanovu zaštite o svim pravnim i fizičkim promenama nastalim u vezi s kulturnim dobrom, 3) dozvoli naučna i stručna istraživanja, tehnička i druga snimanja, kao i izvođenje mera tehničke zaštite na kulturnom dobru u skladu s odredbama ovog zakona i 4) obezbedi dostupnost kulturnog dobra javnosti.

Međutim, na sajtu Zavoda za zaštitu spomnika kulture Niš, Spomenik revoluciji nije uvršten u kulturna dobra. Jedini spomenik na teritoriji grada koji ima taj status je Spomenik oslobodiocima Vranja (tzv. Čika Mitke). Tako je nadležnost za održavanje ovog spomenika isključivo na Gradskoj upravi koja vodi računa i o održavanju ovog spomenika i to u skladu sa sopstvenim urbanističkim i drugim planovima.

Činjenica je da spomenik ugrožavaju podjednako i vandalizam i dotrajalost, kao i zapostavljenost održavanja postamenta, samog spomenika i platoa oko njega. Jedina razlika je što se vandalizam, ako se tako može nazvati neodgovorno ponašanje pojedinca i povlačenje već oštećenih i odlepljenih ploča, desi retko, a sistemska zapostavljenost ostavlja veći i trajniji ožiljak na veoma značajnom kulturnom dobru kakav je vranjski Spomenik revoliciji.