Četiri puta oslobađano u tri različita rata, Vranje i te kako ima šta da kaže kada je u pitanju borba na pravoj strani istorije. Ulice ovog grada videle su dolazak i odlazak Osmanlija, Bugara, Nemaca. Istim tim ulicama ceremonijalno su prolazili borci za slobodu iz cele Evrope. Na čelu su ipak bili Vranjanaci koji su se i dalje prkosno vraćali svom gradu. Vranje tako ostaje direktno povezano sa nasleđem, Danom pobede i Danom Evrope, koje obeležavamo svakog 9. maja, ispred Spomenika revoluciji, koji, inače, danas „proslavlja“ 40. rođendan.
Dva oslobođenja u poslednjem, Drugom svetskom ratu, desila su se 1944. godine. Sedmi septembar se obeležava kao dan Oslobođenja od nacističke okupacije. Ipak, jedan zalutali Nemački bataljon se vraća u Vranje i okupira ga do 11. oktobra, kako bi Nemačke snage mogle da se vrate iz Grčke. Nakon nelikoliko dana okršaja, Vranje je konačno oslobođeno a nacistički okupatori potisnuti.
Prema dostupnim podacima, oko 12.000 boraca iz Vranja učestvovao je u Narodnooslobodilačkom ratu (NOR), a njih 954 je poginulo. Mnoge ulice i danas nose njihovo ime i vraćaju sećanje na oslobodilački duh grada.
Vranjanci su dugo čekali na priliku da ovekoveče svoju borbu za slobodu tokom Drugog svetskog rata. Na naslovnoj strani Vranjskih novina, 6. septembra 1985. godine konačno je objavljen datum otkrivanja monumentalnog Spomenika revoluciji. Ovaj spomenik će u godinama i decenijama koje slede postati jedan od simbola grada i mesto prisećanja na oslobođenje — 7. septembar 1944. godine — i pobedu — 9. maj 1945. godine.
„Monumentalni spomenik u bronzi, rad vajara Ante Gržetića, već postavljen na zelenoj površini između Doma kulture i zgrade Pedagoške akademije Ivo Andrić, biće otkriven u 12 časova. Devojka i mladić na konjima i jedan dečak, kao ratnici u bronzi, simbolizuju izuzetno masovan odlazak Vranjanaca u partizane i učešće 12.000 žitelja naše opštine u jedinicama NOB i POJ.“
Spomenik revoluciji
Vajar Ante Gržetić diplomirao je na Fakultetu primenjenih umetnosti u Beogradu 1949. godine, a bio je saradnik Tome Rosandića čuvenog jugoslovenskog umetnika. Vajao je skulpture i spomenike NOR-a širom Jugoslavije, u Šumaricama kod Kragujevca, Beogradu, na Cetinju itd.
Spomenik revolucije u Vranju, izrađen u bronzi u kubističkom stilu predstavlja devojku, mladića i dečaka kako na konjima odlaze u partizane. Mladić sa sobom nosi pušku, a devojka žuti vranjski cvet, dok između njih sedi dečak.
Dan Pobede, 9. maj
Vranjanci su bili aktivni članovi borbe protiv nacizma i fašizma, prvo kao partizani, zatim kao oslobodioci, i konačno kao pobednici. Na otkrivanju spomenika govorio je general Nikola Ljubičić, narodni heroj i član predsedništva SFR Jugoslavije. On je naveo da je nakon oslobođenja Vranja Osma srpska udarna brigada, sastavljena pretežno od Vranjanaca nastavila ka Beogradu i imala čast da prodefiluje kroz oslobođeni Beograd. Ne bi čudilo da je poneki Vranjanac svoj put nastavio i ka Berlinu.
Jedno pak ostaje sigurno, monumentalni Spomenik revoluciji stoji i podseća Vranje na slavnu istoriju borbe za slobodu i za vrednosti mira, tolerancije i suprotstavljanja nepravdi. Iz ovog razloga se i na dan Oslobođenja, ali i na dan Pobede svečano polaže venac ispred ovog spomenika. Mali grad sa velikom istorijom uvek je istrajavao u svojoj borbi protiv okupatora, u svojoj borbi za slobodu, pravdu i dobrotu.
Pročitajte više:
„Svi će ljudi braća biti“ – zbog čega danas proslavljamo Dan Evrope
